أبو ريحان البيروني ( مترجم : احمد آرام )
243
تحديد نهايات الأماكن لتصحيح مسافات المساكن ( فارسى )
زاويهء قائمهء MZC است به جيب زاويهء CMZ كه برابر با عرض غزنه است ، چه مثلّث MCZ با مثلّث HTD مشابه است ، و زاويهء MCZ متمّم عرض است ، پس متمّم اين متمّم يعنى CMZ خود عرض خواهد بود ؛ بنابراين CZ معلوم مىشود كه آن را محفوظ مىداريم . چون عمود eL را بر HT فرود آوريم ، اندازهء آن برابر با جيب عرض مكّه خواهد بود ، چه بر روى محور [ كره ] فاصلهء ميان مركز كره و مركز مدار مكّه است . و نسبت آن به eT كه گشادگى مشرق مدار است ، همچند نسبت جيب تمام عرض غزنه يعنى زاويهء T است به جيب كلّى كه همان جيب زاويهء L است ، و از اينجا eT يعنى عيار معلوم مىشود . تفاضل ميان عيار و محفوظ FZ است ، و خط Ze وتر مثلّث قائم - الزّاويهاى است كه اين FZ و خطّ Fe برابر با جيب طول معدّل MO دو ضلع آنند و بنابراين Ze معلوم مىشود . و نسبت آن به Fe ، همچند نسبت جيب كلّى eS است به جيب قوس AS ، پس AS معلوم است و اين همان چيزى است كه مىخواستيم . راه سومى در اين [ يافتن جهت قبله ] همانگونه كه گذشت ، جيب مستوى و معكوس اختلاف طول را تحويل مىكنيم ، تا از جيب مستوى جيب طول معدّل بهدست آيد ، و آنچه از معكوس حاصل مىشود در جيب عرض شهر خود ضرب و حاصل را بر جيب كلّى تقسيم مىكنيم ؛ خارج قسمت را بر جيب معكوس حاصل جمع عرض مكّه با متمّم عرض شهر خود مىافزاييم كه حاصل آن عيار است ، كه اگر از جيب كلّى كمتر باشد ، سمت قبله در جنوب خطّ اعتدال است ؛ و اگر با آن برابر باشد بر خطّ اعتدال است ؛ و اگر بيشتر باشد در شمال خطّ اعتدال است . سپس تفاضل عيار با جيب كلّى را در خودش ، و نيز جيب طول معدّل را در